Đắk Lắk và bài toán tổ chức lại không gian phát triển

Điểm nghẽn không còn đơn thuần là hạ tầng

Vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đang có điều kiện kết nối ngày càng thuận lợi hơn với hệ thống đường bộ cao tốc, đường sắt, hàng không, cảng biển. Theo Bộ Xây dựng, hiện nay có khoảng 957 km cao tốc Bắc - Nam phía Đông đã đưa vào khai thác; nhiều tuyến đường bộ cao tốc đang được triển khai đầu tư (Quy Nhơn - Pleiku, Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, Tân Phú - Bảo Lộc - Liên Khương, Gia Nghĩa - Chơn Thành); một số đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Tây (Pleiku - Buôn Ma Thuột - Gia Nghĩa), tuyến Đông - Tây (Quảng Ngãi - Kon Tum, Phú Yên - Đắk Lắk, Nha Trang - Đà Lạt, Gia Nghĩa - Bảo Lộc - Phan Thiết) cũng đang được nghiên cứu đầu tư sẽ tạo điều kiện mở rộng không gian giao thương. Nhưng vấn đề quan trọng không còn là “có kết nối hay chưa”, mà là các phương thức vận tải đã kết nối thành một hệ thống logistics hiệu quả hay chưa, và hạ tầng ấy có thực sự tạo ra năng lực sản xuất mới hay không.

Không gian phát triển kinh tế thay đổi được kỳ vọng sẽ tạo ra động lực tăng trưởng mới. Trong ảnh: Một góc phường Tuy Hòa nhìn từ trên cao. Ảnh: Ngọc Thắng

Một tuyến đường chỉ tạo giá trị cao khi kết nối được vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến, trung tâm logistics, cảng biển và thị trường tiêu thụ; giúp doanh nghiệp giảm chi phí, rút ngắn thời gian và mở rộng thị trường. Ngược lại, nếu không gắn với năng lực sản xuất, hạ tầng có thể làm dòng vốn, lao động và hàng hóa tập trung ngày càng mạnh vào những cực phát triển đã có lợi thế. Cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột là một ví dụ. Theo yêu cầu tiến độ hiện nay, dự án phấn đấu hoàn thành cơ bản trước ngày 31/12/2026 và đưa vào sử dụng trong năm 2027. Nhưng giá trị lớn nhất của tuyến đường không chỉ nằm ở việc rút ngắn khoảng cách giữa cao nguyên và duyên hải. Giá trị đó phải được kiểm chứng bằng khả năng tổ chức lại sản xuất, giảm chi phí logistics, mở rộng thị trường, thúc đẩy chế biến và hình thành những liên kết kinh tế mới.

Cần một cơ chế lợi ích và trách nhiệm rõ ràng

Nếu hạ tầng là điều kiện vật chất của liên kết thì thể chế là điều kiện để liên kết vận hành. Những dự án liên vùng thường có đặc điểm: nơi bỏ vốn chưa chắc là nơi hưởng lợi lớn nhất; địa phương chịu chi phí có thể không phải địa phương nhận được phần lợi ích nhiều nhất. Nếu mỗi địa phương chỉ tính toán hiệu quả trong phạm vi ngân sách và địa giới của mình, phương án tối ưu cho từng địa phương chưa chắc tạo ra hiệu quả tối ưu cho cả vùng.

Khung pháp lý cho liên kết vùng đang từng bước được hoàn thiện. Điều 41 Luật Phát triển đô thị năm 2026 đã tạo thêm cơ sở cho việc thực hiện các dự án liên kết, phát triển vùng trong phạm vi điều chỉnh của luật, trong đó quy định việc các địa phương thống nhất lựa chọn một UBND cấp tỉnh làm cơ quan chủ quản hoặc cơ quan có thẩm quyền thực hiện dự án và ưu tiên bố trí nguồn lực ngân sách cho các dự án liên kết.

Tuy nhiên, đây chưa phải là lời giải cho toàn bộ bài toán liên kết vùng. Nghị quyết số 27-NQ/TW, ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế phối hợp, điều phối và huy động nguồn lực vùng theo hướng thực chất; đối với công trình liên vùng, các địa phương phải hướng tới nguyên tắc cùng quyết định, cùng góp vốn, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi. Các công trình liên ngành, liên vùng có ý nghĩa chiến lược phải có cơ chế điều phối thống nhất và một đầu mối chịu trách nhiệm. Đây là điểm có ý nghĩa quyết định. Liên kết vùng sẽ khó đi xa nếu chỉ dừng ở hội nghị, chương trình phối hợp hay biên bản ghi nhớ. Liên kết phải gắn với dự án cụ thể, nguồn vốn cụ thể, lợi ích cụ thể và trách nhiệm cụ thể.

Xác định rõ chức năng trong không gian vùng

Trong không gian vùng mới, câu hỏi đối với Đắk Lắk không chỉ là địa phương có lợi thế gì, mà là Đắk Lắk có thể đảm nhận chức năng nào để đóng góp nhiều nhất cho chuỗi phát triển chung của vùng?

Cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột hoàn thiện không chỉ rút ngắn khoảng cách giữa cao nguyên và duyên hải mà còn góp phần tổ chức lại sản xuất, giảm chi phí logistics, mở rộng thị trường, thúc đẩy chế biến và hình thành những liên kết kinh tế mới. Ảnh: Hoàng Tuyết

Quy hoạch vùng xác định Buôn Ma Thuột giữ vai trò trung tâm vùng; định hướng xây dựng các trung tâm chế biến quy mô lớn tại Buôn Ma Thuột và Pleiku; phát triển Đắk Lắk trở thành trung tâm cơ khí nông nghiệp của vùng; phát triển hệ thống thương mại, logistics hiện đại; đồng thời hình thành chuỗi đô thị phía Tây với Pleiku và Buôn Ma Thuột. Khu vực Buôn Ma Thuột, Pleiku và Đà Lạt cũng được định hướng phát triển nghiên cứu, đào tạo về nông - lâm nghiệp công nghệ cao, tài nguyên môi trường, dược liệu, năng lượng và các lĩnh vực phù hợp với lợi thế của vùng. Điều này gợi mở một hướng phát triển quan trọng: Đắk Lắk cần chuyển từ tư duy phát triển từng ngành sang tổ chức một hệ sinh thái giá trị. Nông nghiệp không chỉ là sản xuất nguyên liệu mà phải gắn với chế biến sâu, tiêu chuẩn chất lượng, logistics và thương hiệu. Cơ khí nông nghiệp không chỉ phục vụ sản xuất trong tỉnh mà phải hướng tới nhu cầu của vùng. Khoa học, giáo dục và đào tạo phải gắn với những bài toán thực tế của nông nghiệp công nghệ cao, tài nguyên, môi trường, dược liệu và năng lượng.

Cảng hàng không Buôn Ma Thuột là một mắt xích quan trọng trong cấu trúc đó. Quy hoạch đến năm 2030 xác định công suất khoảng 3 triệu hành khách/năm và 10.000 tấn hàng hóa/năm; tầm nhìn đến năm 2050 khoảng 7 triệu hành khách/năm và 15.000 tấn hàng hóa/năm.

Các hành lang Buôn Ma Thuột - Khánh Hòa và Phú Yên - Đắk Lắk vì vậy cần được nhìn không chỉ như những tuyến giao thông, mà như những hành lang kinh tế. Mỗi tuyến phải gắn với dòng hàng hóa, dòng khách du lịch, dòng vốn và các chuỗi cung ứng cụ thể. Khi đó, “kết nối” không còn đơn giản là đi từ tỉnh này sang tỉnh khác, mà là kết nối các chức năng kinh tế bổ trợ cho nhau.

Thước đo cuối cùng là kết quả

Tổ chức lại không gian phát triển chỉ có ý nghĩa khi định hướng lớn chuyển thành kết quả có thể đo lường. Những chỉ tiêu cần được quan tâm không chỉ là số dự án, số kilomet đường hay quy mô vốn đầu tư, mà còn là chi phí logistics giảm bao nhiêu, thời gian vận chuyển rút ngắn thế nào, năng suất lao động tăng ra sao, tỷ trọng chế biến sâu thay đổi thế nào, mức độ liên kết doanh nghiệp đến đâu, chất lượng nhân lực được cải thiện như thế nào và người dân được hưởng lợi ra sao...

Nghị quyết số 27-NQ/TW yêu cầu chuyển mạnh sang các mô hình kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ yếu của tăng trưởng. Vì vậy, hiệu quả của tổ chức không gian phải được nhìn bằng năng suất và giá trị tạo ra, chứ không chỉ bằng quy mô đầu tư. Ý nghĩa sâu xa của Nghị quyết số 27 không nằm ở việc thay đổi tên gọi hay phân chia lại không gian, mà ở yêu cầu tổ chức lại cách nền kinh tế vận hành trong không gian đó. Địa phương phải vượt qua tư duy phát triển đơn lẻ; cơ chế điều phối vùng phải thực chất; doanh nghiệp phải ở vị trí trung tâm chuỗi giá trị; hạ tầng phải gắn với sản xuất và thị trường; công nghệ phải tạo năng suất; các cực tăng trưởng phải tạo sức lan tỏa. Với Đắk Lắk, cơ hội không chỉ nằm ở những lợi thế sẵn có, mà ở khả năng tổ chức và kết nối các lợi thế ấy thành những giá trị lớn hơn.

Nguyễn Thanh Tuấn

Phó Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đắk Lắk

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

Bài viết gốc: Xem tại đây